Amiga … prawdopodobnie najlepszy komputer lat 80 dwudziestego wieku wieku

Każdy z pasjonatów komputeryzacji na pewno spotkał się nie raz z komputerem Amiga i jego historią powstania, szczególnie, że retro komputeryzacja przeżywa aktualnie rozkwit na świecie, a dodatkowo w tym roku świętowaliśmy trzydziestolecie premiery A1000. Powstały kanały w serwisach typu Youtube, vlogi, fora internetowe opisujące tenże komputer w każdym calu, prowadzone przez starych wyjadaczy komputeryzacji jak i nowych pasjonatów, którzy dopiero teraz spotkali się z tym świetnym wynalazkiem. Mimo to, postanowiłem zacząć swojego bloga właśnie od opisu tego sprzętu, a zarazem moich wspomnień z nim związanych, gdyż jest to temat ciągle ciekawy, a sprzęt ten według mojej subiektywnej opinii był największą rewolucją w czasach zadamawiania się komputerów w naszych domach.

Początki Amiga Corporation

Atari 2600 – Pierwsza platforma stworzona przez Jaya Minera

Żeby opisać burzliwą historię tego komputera trzeba cofnąć się aż do lat 70 ubiegłego wieku, czemu tak daleko … bo powstanie tego komputera poprzedza bardzo ciekawa historia. W 1970 roku komputery domowe jeszcze praktycznie nie istnieją, grupy zapaleńców, głównie w USA w swoich garażach przy pomocy lutownicy, cyny i dostępnych technologii starają się zbudować coś, co w przyszłości stanie się największą rewolucją w technice … domowy mikrokomputer. Oczywiście „duże” komputery istnieją już jakiś czas, a sama technologia cyfrowa nie jest niczym nowym, jednakże kojarzona jest ona głównie z przemysłem, naukowcami i ogromnymi szafami w stylu naszej rodzimej Odry służącymi jedynie do przetwarzania obliczeń.  Jednymi z takich pasjonatów są przyjaciele Nolan Bushnell (inżynier) i Ted Dabney(handlowiec), jednakże ich wynalazki mają być inne niż komputery naukowe, mają przynosić ludziom rozrywkę, najlepiej dobrze płatną. Początkowo rejestrują firmę o nazwie Syzygy i postanawiają zbudować elektroniczną grę na monety…. powstaje ich pierwszy rewolucyjny produkt – pierwszy „telewizyjny” automat do gier typu „arcade” – Computer Space. W 1971 roku znajdują dystrybutora swojego wynalazku firmę Nutting Associates zajmującą się głównie prostymi mechanicznymi grami na monety. Produkt jednakże okazuje się totalną klapą. Nie zrażeni jednak tym faktem przyjaciele rok później zmieniają nazwę firmy i postanawiają rozwijać swój pomysł. Tak powstaje firma Atari. W tym samym roku Bushnell ogląda prezentację Magnavox Odyssey i postanawia zrobić podobne urządzenie, ale na monety i powstaje sławny już Pong, który staje się hitem na rynku i Atari w przeciągu kilku miesięcy rozrasta się z małej firemki do giganta rynku gier video. Wraz z sukcesem kończy się również przyjaźń, jak to zwykle bywa przyjaciół rozdziela kasa … Bushnell wykupuje udziały od Dabneya, a ten zostaje wywalony z Atari i zapomniany już na wieki. Atari postanawia przekonwertować Ponga do formatu konsoli do gier podłączanej do domowego telewizora. Pomysł ten oczywiście jest kolejnym hitem, co doprowadza do niesamowitego rozrostu firmy w bardzo krótkim czasie. Wraz z rozrostem firmy Atari musi zatrudniać nowych inżynierów w ogromnym tempie. Na liście płac Atari pojawiają się m.in. Ron Wayne, Steve Jobs, Steve Wozniak  oraz Jay Miner. Jobs i Wozniak pracują nad nową grą Brakeout (której rozbudowaną wersją jest popularny Arkanoid). Jay Miner dołącza do ekipy pracującą nad nową konsolą – następcą Ponga. Po skończeniu Breakouta, który okazuje się kolejnym kasowym sukcesem Jobs, Wozniak i Wayne  namawiają Bushnella do rozpoczęcia prac nad nowym wynalazkiem – komputerem domowym. Niestety Bushnell odmawia. Cała trójka rejestruje własną firmę i (przy użyciu sprzętu należącego do Atari) wypuszcza na rynek pierwszy domowy komputer pod marką Apple, ale to akurat historia na całkiem inny … czas. W tym czasie Miner pracuje nad zmianą prototypu konsoli nowej generacji w produkt finalny. Jego głównym zadaniem jest zaprojektowanie specjalnego układu scalonego na podstawie ogromnej płytki prototypowej. Miner wywiązuje się ze swojego zadania i tworzy główny układ scalony dla nowej konsoli zwany TIA, który połączony z procesorem MOS 6502 tworzy konsolę Atari VCS zwaną później jako 2600.

Niestety, do ukończenia prac nad Atari VCS brakuje kapitału i Bushnell w 1976 roku sprzedaje większość udziałów firmie Warner. Konsola ma swoją premierę w roku 1977 i mimo początkowych problemów ze sprzedażą staje się znów hitem, niestety nowi udziałowcy nie mogą dogadać się z Bushnellem i doprowadza to do jego odejścia z firmy już rok później. Pozostały na placu boju Miner projektuje ulepszone scalaki CTIA i ANTIC tworząc w ten sposób pierwszy „chipset” wykorzystany w konsoli Atari 5200 oraz tzw serii komputerów domowych serii XE/XL. Po zakończeniu prac nad chipsetem dla 5200 Miner patentuje oba układy pod własnym nazwiskiem i po kłótni z dyrekcją podobnie jak Bushnell opuszcza firmę. Atari ma się dobrze jeszcze przez kilka lat aż do krachu rynku gier video w 1983 roku, gdy ogłasza bankructwo (po raz pierwszy) i zostaje wykupione przez Jack’a Tramiela  byłego właściciela i założyciela firmy Commodore (kolejny który wyleciał z własnej firmy – to jakaś taka tradycja chyba w tym sektorze 🙂 ) Dział odpowiedzialny za gry w 1985 kupuje japońskie Namco. Atari istnieje jeszcze do 1996 roku, gdy upada po raz drugi i Tramiel sprzedaje firmę jakiejś małej firemce produkującej dyski twarde, ta odsprzedaje nazwę dalej i w końcu trafia ona do koncernu Hasbro której dział gier zostaje przemianowany na Atari Interactive. W 2001 roku Atari pada po raz trzeci i nazwa zostaje sprzedana francuskiej firmie Infogrames, która po kupnie marki zmienia swoją nazwę na Atari..i oczywiście w 2013 Atari ogłasza bankructwo po raz czwarty 🙂 Trochę odszedłem od Amigi ale uznałem, że poczwórne bankructwo jest dosyć dużą ciekawostką.

Lorraine – prototyp komputera Amiga pokazany na targach w Chicago w 1983 roku. Plytki drukowane widoczne na zdjęciu to prototypowa elektronika ukladu OSC – kości znane jako Agnus, Paula, Denise

Wracamy do roku 1981. Jay Miner po hucznym odejściu  z Atari (brak zrozumienia z managerami z Warner) powołuje własną firmę o nazwie Hi-Toro. Wiedzę i praktykę zdobytą w Atari postanawia wykorzystać do stworzenia swojego własnego projektu … połączenia komputera z konsolą do gier. Tak powstaje projekt o nazwie Lorraine. Sercem komputera ma być nowoczesny procesor firmy Motorola o symbolu 68000, który jest  hybrydą 16/32 bitową. Jako podstawę prac Miner wykorzystuje komputer SAGE IV  (warty w tym czasie przeszło 3000$) do którego podłącza własne prototypowe ogromne płyty PCB  które staną się później chipsetem przyszłego komputera. Równolegle Hi-Toro opracowuje specjalny system operacyjny podzielony na dwa moduły Kickstart (preloader) oraz Workbench(środowisko gui). Firma szybko zmienia nazwę na Amiga Corporation ( żeby zaczynała się na A i była w książkach telefonicznych w okolicach konkurencji 🙂 ) i już pod koniec roku 1983 prototyp jest gotowy. Mimo, iż komputer przypomina potwora Frankensteina, to w styczniu 1984 roku dokonana zostaje prezentacja działającego prototypu na targach elektronicznych w Chicago. Układ graficzny i dźwiękowy zaprojektowany przez Minera jest tak rewolucyjny, że ludzie przecierają oczy ze zdumienia widząc jego możliwości .. ogrom kolorów, dźwięk, a przede wszystkim płynność animacji dema „Boing” urzeka każdego … niestety poza inwestorami. Miner zapiera się, że komputer mimo tak ogromnych możliwości multimedialnych (ten termin nie istniał jeszcze wtedy) będzie kosztował zaledwie w okolicach 1000$. Pierwszym inwestorem zostaje …. Atari udzielając Minerowi pożyczki. Niestety pożyczka ta jest  dla Amiga Corporation strzałem we własną stopę…  i sposobem Atari na przyblokowanie i przejecie projektu. Pożyczone 500.000$ Miner ma zwrócić w … miesiąc, a zastawem jest 100% udziałów w firmie (myślę, że mafia daje lepsze warunki) . Miner ma miesiąc czasu na dokończenie komputera i oddanie całej kasy, oczywiście jest to niewykonalne, więc aby zdobyć gotówkę postanawia sprzedać Amiga Corporation. Z ofertą przychodzi Commodore (przypominam, że nie prowadzone już przez Tramiela) które w ostatnim momencie spłaca całą kasę dla Atari i wykupuje Amiga Corporation za cenę 27 mln $. Ponieważ fortel Atari się nie udaje, na podstawie tego co zobaczyli na targach z prototypowego Lorraine zaczyna tworzyć swój komputer nazwany później Atari ST. W tym czasie Commodore wraz z Minerem dopieszcza układy dla Lorraine używając swojej własnej fabryki układów scalonych (gdyż wcześniej już wykupiło MOS). Doprowadza to finalnie do wypuszczenia na rynek w 1985 roku gotowego komputera pod nazwą Commodore-Amiga 1000 bazowanej na układach scalonych które dziś nazywamy OCS .  W dniu rozpoczęcia produkcji komputer bije na głowę możliwościami całą konkurencję .. Atari ST , Apple Macintosh  czy IBM PC okazują się milion lat w tyle w stosunku do Amigi 1000. Komputer zgodnie z obietnicą wyceniany jest na około 1200$ i skierowany jest głównie do osób pracujących przy montażu materiałów video, czy obróbki graficznej, wersja ta nie jest jeszcze komputerem stricte do domowego zastosowania. Mimo to na Amigę zaczyna powstawać wiele gier. System operacyjny nazwany już oficjalnie AmigaOS zostaje dopracowywany i pojawiają się kolejne wersje 1.1 oraz 1.2.

Amiga do końca lat 80…

Amiga 500 – najlepiej sprzedający się komputer z całej serii

Mijają dwa lata, jest rok 1987 i Amiga 1000 uzyskuje całkiem dobre wyniki sprzedaży. Miner wraz z Commodore postanawia przystosować komputer do użytku w domu. Trafioną decyzją jest zmniejszenie komputera i zamontowanie wszystkich elementów wewnątrz klawiatury, co było standardem w komputerach domowych tego okresu.  Tak powstaje pierwsza „domowa” wersja Amigi o symbolu 500. Komputer zdobywa  popularność szczególnie w Europie, gdzie brytyjskie konstrukcje 8-bitowe Sinclaira czy Amstrada, a nawet hitowy amerykański Commodore 64 zaczynają już okazywać się przestarzałe.  Amiga 500 staje się hitem sprzedaży główne w Niemczech (a zarazem w okolicznych krajach włącznie z Polską). Niestety sytuacja na kontynencie Amerykańskim, czy w Azji nie jest już tak różowa a plany stworzenia wersji japońskiej nigdy nie dochodzą do skutku. Oczywiście Miner wraz z Commodore pracuje nad kolejnymi udoskonaleniami komputera – z Amigi 1000 powstaje seria do zastosowań profesjonalnych, a A500 zaczyna linię komputerów domowych. Na podstawie poprawek dla A500 powstaje w tym samym roku „profesjonalna” Amiga 2000.  Miner pracuje nad kolejnymi ulepszeniami, w planach jest wypuszczenie nowych komputerów profesjonalnych o nazwie A3000 z szybszym procesorem i lekko unowocześnionym chipsetem o nazwie ECS, w tym samym czasie nie próżnując Miner pracuje również nad rozwinięciem układów logicznych dla Amigi drugiej generacji  pod nazwą kodową Advanced Architecure. Do końca lat 80tych Amiga 500 staje się największym hitem serii z uwagi na świetne gry i ogromną ich ilość. Sprzedaż komputerów profesjonalnych jest … niezła, jednakże nie oszałamiająca.

Wczesne lata 90 … i upadek giganta

Jest rok 1990. Na rynku pojawia się następca A2000 – Amiga 3000. Oprócz nowego procesora debiutuje ulepszony chipset ECS, który jednakże nie wnosi nowej jakości a jest jedynie drobnym ulepszeniem OSC znanego juz z A1000. Dla odmiany A3000 otrzymuje też specjalną wersję UX działającą pod Unixem, a nie AmigaOS … pomysł tej jest strzałą kulą w płot… sprzedaż A3000UX jest praktycznie zerowa. A3000 jednak w podstawowej wersji sprzedaje się nieźle  – szczególnie z uwagi na oprogramowanie Scala Multimedia czy zestaw karty Video Toaster wykorzystywane przez stacje telewizyjne do montażu i tworzenia czołówek (z Amigi korzystał Polsat w pierwszym okresie działalności). Z uwagi na przeciągające się prace nad drugą generacją i układami AA w 1991 roku odświeżona zostaje na bardzo krótko Amiga 500 … modele z ECS przeniesionym z A3000  sprzedawane są jako A500+. Komputery z lat 1990-1991 dostają też nowy system operacyjny AmigaOS 2.0, który zmienia dosyć radykalnie wygląd, a zarazem zmniejsza kompatybilność z poprzednimi modelami bazowanymi na systemie 1.2 i 1.3 – jest to pierwsze potknięcie Minera…

W roku 1992 układ AA zwany już AGA (Advanced Graphics Architecture) jest gotowy. Niestety … nie jest on tak rewolucyjny jak OSC w swoich czasach. Mimo to Commodore postanawia wydać 2 nowe modele komputera oparte na tym chipsecie. Powstaje A4000 dla zastosowań profesjonalnych i A1200 do zastosowań domowych, oba wyposażone w nowy system operacyjny AmigaOS 3. Wysłużoną Amigę 500 postanawiają odmłodzić i lekko odchudzić pod nazwą Amiga 300, niestety okazuje się, że konstrukcja ta zamiast zmniejszyć cenę komputera … podniosła ją (a to przez zastosowanie nowoczesnego montażu SMD, co pozwoliło na miniaturyzację), mimo to A500+ już kilka miesięcy po premierze zostaje wycofana na rzecz następcy przemianowanego z A300 na Amigę 600, który ma być komputerem segmentu tzw entry-level bez możliwości rozbudowy bazującym ciągle na pierwszej generacji. Amiga 600 jednakże zostaje źle przyjęta przez użytkowników (dopiero ostatnio, czyli tak od 2010 roku staje się niezwykle popularna wśród pasjonatów retro) Równocześnie Commodore wpada na pomysł zamienienia Amigi w … centrum multimedialne  i powstaje komputer Commodore CDTV, który jest Amigą 500 w obudowie odtwarzacza płyt CD – z nośnikiem płyty CD zamiast stacji dyskietek. Pomysł ten  tak bardzo wyprzedzający swoje czasy jest niestety zbyt nowatorski, a marketing produktu jest bardzo słaby –  model CDTV okazuje się podobnie jak Amiga 600 totalną klapą finansową firmy (mimo to ze według mnie jest to najlepiej wyglądająca Amiga z całej serii). Sprzedaż drugiej generacji Amig pada na pysk z miesiąca na miesiąc. Miner jednak nie poddaje się i postanawia wykorzystać architekturę drugiej generacji Amigi jak to planował od początku dla konsoli do gier. Tak powstaje model CD32 który ma uratować firmę przed niechybnym bankructwem, czyli Amiga 1200 w wersji konsolowej, a za razem pierwsza 32-bitowa konsola korzystająca z płyt CD jako nośnika gier. Na krótki moment konsola ta staje się hitem sprzedaży w Wielkiej Brytanii (za sprawą m.in kompatybilności ze starymi grami z a500) niestety na uratowanie Commodore, którego linia komputerów Amiga była głównym produktem przez ostatnie 9 lat jest już za późno. 29 kwietnia 1994 firma Commodore ogłasza iż nie ma możliwości kontynuować działalności i zwalnia wszystkich pracowników, a dwa miesiące później umiera na powikłania związane z niewydolnością nerek „ojciec Amigi” Jay Miner. Jedynym oddziałem uratowanym przez model CD32 jest oddział brytyjski, który jeszcze przez dokładnie rok utrzymuje się na rynku by definitywnie przestać istnieć w roku 1995. Amiga i Commodore stają się markami na sprzedaż.

Druga połowa lat 90 … próba odrodzenia Amigi

Amiga 1200 z lat 94-97, widoczny brak logo Commodore

Zaraz po bankructwie Commodore marka jak i technologie związane z Amigą zostają wystawione na sprzedaż. Wszelkie pozostałości po Amidze wykupuje niemiecka firma produkująca PCty o nazwie ESCOM, która zmienia nazwę na Amiga Technologies. Firma ta kontynuuje sprzedaż CD32, Amigi 1200 oraz 4000. Wypuszcza też na rynek kilka wcześniej niedokończonych projektów jak przeniesiony z Amigi cd32 Kickstart 3.1 dla Amig 1200 i 600. Wprowadza także nowy model komputera A4000T z super szybkim procesorem serii 060. Niestety mimo usilnych prób Amiga Techonologies upada  już w roku 1997. A wszelkie prawa do Amigi wykupuje amerykańska firma Gateway 2000, niestety przez 3 kolejne lata Gateway nie robi nic, Amiga nie jest już w sprzedaży i nie ma kolejnych modeli. W 1999 roku Gateway sprzedaje markę Amiga firmie Amino Developments za 5 mln $, jednakże pozostawiając sobie patenty technologiczne na chipset, które posiada do dzisiaj. Amino ustanawia, że będzie sprzedawać licencję na nazwę Amiga jako firma pod szyldem Amiga, Inc. W tym samym jeszcze roku Amiga Inc. zleca wykonanie ulepszonego systemu operacyjnego dla ciągle obecnych na rynku Amig niemieckiej firmie Haage & Partner, która już po kilku miesiącach wypuszcza używając źródeł AmigaOS 3 na rynek nową wersję AmigaOS3.5, jednakże tylko dla Amig z procesorami 020 i lepszymi.

XXI wiek Amigi

AmigaOne – nowoczesny komputer na bazie architektury Amigi

Już rok później Haage & Partner wypuszcza kolejną wersję systemu oznaczoną finalnie numerem 3.9. Jest to ostatnia wersja systemu pracująca na oryginalnym sprzęcie z czasów produkcji Commodore. Amiga Inc zaczyna rozglądać się za nową platformą dla Amigi. Naturalnym wyborem wydaje się platforma PowerPC firmy AIM (Apple-Imb-Motorola), jako, że już wcześniej wykorzystano ten procesor w kartach „turbo” dla klasycznych Amig (karta Blizzard PPC firmy Phase 5). Z uwagi na niezgodność systemu operacyjnego Amigi z tym procesorem w 100% (os 3-3.9 wymaga do pracy obecności procesora 68000 i chipsetu amigi AGA lub ECS, procesor PPC wykorzystywany jest jedynie jako drugi szybki „koprocesor”) Amiga Inc musiała znaleźć nowego wykonawcę zarówno i hardware jak i software. Za software odpowiedzialna została belgijska firma Hyperion Entertaiment, której zostały dostarczone kody źródłowe AmigaOS wersji 3.1 oraz elementy 3.9. Do współpracy po stronie hardware zaproszono firmę Genesi, która opracowała płytę główna Pegasos, jednakże ta nie czekając na Hyperion postanowiła sklonowac system Amigi pod nazwą MorphOS już w 2000 roku używając metod reverse enginerringu bez dostępu do kodów źródłowych. System MorphOS miał działać zarówno na płytach Pegasos, jak i na starych Amigach wyposażonych w karty z procesorami PowerPc. Amiga Inc udostępniła nazwę firmie sprzętowej Eyetech, która wprowadziła na rynek komputer AmigaOne.  Równolegle prace nad oficjalnym systemem dla AmigaOne przeciągały się i  zostały zakończone dopiero w 2004 roku. Hyperion jednakże kontynuował rozwój AmigaOS i w 2014 roku wydano system w wersji 4.1. Hyperion do dziś pracuje nad kolejną wersją 4.2. W międzyczasie wygasła licencja Eyetech i od 2009 roku oficjalny sprzęt pod marka AmigaOne X1000 sprzedaje brytyjska firma A-EON Technology oraz szykuje nowy model X5000. Z uwagi na prawa patentowe nowe Amigi bazowane na procesorach PowerPC nie posiadają już chipsetu stworzonego przez Jaya Minera, a jest on jedynie emulowany przy pomocy emulatorów programowych bazowanych na programie UAE autorstwa Bernarda Schmidta.Amiga trzeciej generacji (PowerPC) jest jednak na dziś komputerem niszowym i używanym głównie przez fanów marki, niestety z tego też powodu (krótkie serie) są to komputery bardzo drogie. Tanią alternatywą jest MorphOS, który po wyjściu AmigaOS 4 został dostosowany do pracy ze starymi generacjami komputerów Apple Macintosh bazowanych na PowerPC G4 (Mac Mini, PowerBook/iBook, eMac, PowerMac Cube itp).

Na zakończenie

Klasyczna Amiga była komputerem dosyć popularnym. Szczególnie w Europie (Niemcy, Wielka Brytania, Polska), szacuje się, że Commodore i Escom do 1996 roku sprzedało około 4-5 milionów egzemplarzy tego komputera (dokładne dane nie są niestety znane) z czego 3 miliony komputerów to sprzedaż tylko w Niemczech i Wielkiej Brytanii, gdzie komputer ten był numerem jeden. Czy jest to dużo czy mało … jeżeli porównywać z innymi markami tego okresu to dosyć sporo, jeżeli porównać z Commodore 64 (potwierdzone 12.5 mln sprzedanych sztuk) który był poprzednim flagowym produktem tej firmy to … dosyć kiepsko. Jedno jest pewne Amiga w całym czasie swojego burzliwego życia była komputerem wyjątkowym, innowacyjnym (GUI, okna, multitasking, jakość grafiki, stacja dysków w standardzie) i na prawdę przyjemnym w użytkowaniu. Wydaje mi się, że jest to świetny komputer na start z zabawą w retro.